2021/08/18 – ලංකාදීප

ඇෆ්ගනිස්ථාන තලෙයිබාන් පාලනයට නතු වී තිබේ. සති ගණනක් තිස්සේ පැවැති අරගලය අවසානයේ දී අශ්රෆ් ගානි ජනාධිපතිවරයා ගේ නිල නිවස වට කළහ. ඔහු නික්ම යෑම සමග තාවකාලික ජනාධිපතිවරයෙකු ගේ පාලනයකට එකග වී ඇත.

ඇෆ්ගනිස්ථානයේ ඉකුත් දශක දෙක තුළ ගෙන ගිය වැඩ පිලිවෙල එක්තරා අවසානයකට පැමිණ ඇත. බටහිරට නතු එරට පැලැන්තියක් එරට රිද්මය වෙනස් කරන්නට වැර දරන ලදී. අන්තවාදී සහ පැරණි දැඩි මතධාරී ශිෂ්‍ය කණ්ඩායමක් වන තලෙයිබාන්වරු එයට එකග වූයේ නැත. දිගින් දිගටම ගැටුම් ඇති කළේය. නගරයේ ජීවත්වන බටහිරට අනුව හිතන සමාජය සහ පිටිසරබද ජනතාවගේ තද ආකල්ප අතර නොගැලපීම මෙයට හේතු වූ බව පෙනේ. ඇමරිකාව ප‍්‍රමුඛ රටවල් මෙකී අභ්‍යන්තරය වටහා ගත්තේ නැත. තමන්ට හිතවාදී නාගරික කණ්ඩායම ගැන පමණක් අවධානය යොමු කළ අතර රට තුළ පවතින ගැඹුර අධ්‍යයනය නොකළේය.

ඉකුත් විසි වසර තුළ ඇමරිකානු ඩොලර් ටි‍්‍රලියනයක් පමණ ඇෆ්ගනිස්ථානය වෙනුවෙන් වැය කර ඇත. දස දහස් ගණනක් ඇෆ්ගන් හමුදා භටයන්ට හමුදා පුහුණුව ලබාදී තිබේ. දක්වන වාර්තා අනුව ඇමරිකානු භටයන් 2,448 ක් ඇෆගනිස්ථානයේ දී ජීවිතක්ෂයට පත්ව ඇති අතර තවත් විසි එක් දහසක පමණ පිරිසක් එහි මෙහෙයුම් වල දී තුවාල ලබා ඇත. දහස් ගණන් ඇමරිකානු භටයන් මානසික අවුල් සහිතව නිහඩවම ආපසු නික්ම ගොස් තිබේ. තවදුරටත් ඇෆ්ගනිස්ථානය වෙත අවධානය යොමු නොකරන බව ඇමරිකාව ප‍්‍රකාශ කර ඇත.

එරට වැසියන්ගේ අභිමතාර්ථ ඉක්මවා ලෝක බලවතුන් ගේ අභිලාශ සදහා පැවැති උග‍්‍ර තරගය අවසානයේ දී තලෙයිබාන්වරු අත්පත් කරගත් වාසිය මෙහි දී අධ්‍යයනය කිරීම වැදගත්ය. ලෝකයේ රටවල් ගණනාවක් විසින් කරන ලද අතපෙවීම අවසානයේ දී උග‍්‍ර මුහුණුවරක් ගත්තේය. ඇෆ්ගනිස්ථානය ලෝක බල කදවුරුවල පාපන්දුවක් බවට පත්විය. තලෙයිබාන්වරු එය නැවත තමන් වෙත අත්පත් කරගෙන ඇත. පිටින් එන කණ්ඩායම් රටක පැවැත්මට කරන බලපෑම සියුම්ය. උත්සාහය ව්‍යවර්ථවන අවස්ථාවේ දී අත්හැර දමන ස්වභාවය ගැන අවබෝධ කරගන්නට ද ඇෆ්ගන් සිද්ධිය හොද උදාහරණයකි.

තලෙයිබාන් තරුණ සටන්කාමීන් හිස ඔසවන්නේ 1990 ගණන් වල දී ය. ඉස්ලාම් සංස්කෘතික අනන්‍යතාව වෙනුවෙන් ඔවුහු පෙනී සිටියහ. එම පිරිස් එරට කාන්තාවන්ගේ අයිතීන් පාලනය කළහ. හිජාබ් ඇදුම අනිවාර්ය කළේය. ආගමික බලපෑම තද කරන ලද අතර කාන්තාවන්ට නිවසේ රැදෙන්නට බල කළ බව සදහන් කළ යුතුය. කාන්තා අධ්‍යාපනය හෝ වෘත්තීය අවස්ථා තහනම් කළේය. මේවා වෙනස්කිරීම බටහිර පාලකයන්ගේ සහ නාගරික පිරිසගේ උවමනාව වී තිබුණි.

තලෙයිබාන්වරු ඇෆිගනිස්ථානයේ බලය අත්පත් කරගැනීම සමග ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය කැළඹී ඇත. ඇමරිකානු හිතවාදී රටවල් පැත්තකට වී තිබේ. චීනය හා රැසියාව අලූත් පාලකයන් සමග සාකච්ඡා අරඹා ඇත. ඇෆ්ගනිස්ථානයේ යටිතල පහසුකම් දියුණු කරන යෝජනා ක‍්‍රම යෝජනාකර තිබෙන බව අනාවරණය වෙන අලූත් පැත්තකි. ලෝකයේ පැවැත්ම එක හා සමාන විය යුතු ද සහ විෂමතා තුළින් වෙනස්ම හැඩතල පෙන්නුම් කළ යුතු ද යන්න කාලයක් තිස්සේ සාකච්ඡා වෙමින් පවතින කරුණකි. ඇමරිකාව, බි‍්‍රතාන්‍ය ඇතුළු බටහිර කදවුර එයට බලරමින් සිටියේය. බටහිර අධිපතිවාදී මත හැසිරවීමි ලිහිල් වී ඇත. නවීන මාධ්‍ය භාවිතාව එයට බලපා ඇති එක  කාරණයකි. ලෝකය එකම තනි යායක් කරන්නට ප‍්‍රයත්නය වෙනුවට එකිනෙකට වෙනස් ඇදහිලි, සංස්කෘතික අනන්‍යතා සහිත පාලනක‍්‍රම මතුවෙමින් තිබේ. 

ජනතාවගේ සිතුම් පැතුම් එම රටවලටම තීරණය කරන්නට ඉඩ දෙන පියවර ඉතාම වැදගත්ය. ප‍්‍රශ්න අපම විසදාගත යුතුය. එක පැත්තකින් ආධාර දෙන අතර අනෙක් පැත්තකින් ඔවුන්ගේ රාමු වලට රටවල් ඇතුල් කරගන්නට දරන සෘජු හා වක‍්‍ර බලපෑම් බටහිරෙන් පමණක් නොව චීනය ප‍්‍රමුඛ අනෙක් කදවුරෙන් ද එල්ලවිය හැකිය. ජවහල් ලාල් නේරු මහතා වරක් ප‍්‍රකාශ කළ පරිදි සියළු පැතිවලින් හමා එන සුළග ඇතුළු වෙන්නට දොර ජනෙල් විවෘත කරන නමුත් එම සුළගෙන් ගසා ගෙන යන්නට ඉඩ දිය යුතු නැත.